Nacionalni dan borbe protiv raka dojke, 20 mart obeležava se u Srbiji, kako bi se skrenula pažnja na rasprostranjenost raka dojke i podigla svest o značaju preventivnih pregleda kojima je cilj rano otkrivanje i koji omogućavaju pravovremeno započinjanje lečenja obolelih žena.
U okviru obeležavanja Nacionalnog dana borbe protiv raka dojke promovišu se fizička aktivnost, izbalansirana ishrana i regulacija telesne težine, prestanak pušenja i izbegavanje stresa i upotrebe prekomerne količine alkohola. Prema dostupnim podacima, širenjem svesti o prevenciji rizikofaktora i promenom načina života kod oko 25% do 33% žena može se prevenirati rak dojke.
Izbor životnih navika igra ključnu ulogu za zdravlje grudi svake žene. Danas postoje čvrsti dokazi da su najvažniji faktori rizika za nastanak karcinoma dojke pored ženskog pola, starije životno doba, genetska predispozicija, dužina reproduktivnog perioda, broj porođaja, godine pri rođenju prvog deteta, gojaznost, egzogeni estrogeni, konzumacija alkohola, proliferativne bolesti dojke, karcinom kontralateralne dojke ili endometrijuma, izloženost zračenju, fizička neaktivnost i uticaj geografskog podneblja. Neke od ovih faktora nije moguće menjati, dok je na drugemoguće uticati.
Izbegavanje gojaznosti i regulacija telesne težine uz izbalansiranu ishranu i redovnu fizičku aktivnost uz prestanak pušenja i izbegavanje izloženosti duvanskom dimu i prekomerne konzumacije alkohola su bitni faktori za očuvanje zdravlja i prevenciju bolesti na koje možemo uticati.
Nepromenljivi faktori rizika su godine života i ženski pol, genetski faktori (nosioci mutacije gena BRCA 1 i BRCA 2 koji su odgovorni za oko 5-10% slučajeva raka dojki), pozitivna anamneza raka kod najbližih srodnika, (majka, baka, sestra, tetka, otac, brat), pojava raka dojke kod srodnika muškog pola, hormonski faktori (duža izloženost estrogenu i progesteronu zbog dužeg trajanja reproduktivnog perioda, kod rane prva menstruacija pre 12 godine. i kasne menopauza posle 50. godine života, kod rađanja posle 30. godine, nerađanja, nedojenja, primene konracepcije pre prve trudnoće, susptitucione terapije u menopauzi, kao i zbog izloženosti jonizujućem zračenju, naročito u mladosti.
Visoka učestalost obolevanja od raka dojke mora se u izvesnoj meri pripisati činjenici da do danas nisu otkriveni ili do kraja razjašnjeni svi uzroci njegovog nastanka, što dodatno naglašava da je pored mera primarne prevencije od ključnog značaja sekundarna prevencija tj. rano otkrivanje raka dojke.
Međutim, i dalje zbog kasnog otkrivanja bolesti smrtnost od karcinoma dojke još uvek je veoma visoka.
Rak dojke predstavlja vodeći uzrok obolevanja i umiranja od malignih bolesti širom sveta. Prema procenama Međunarodne agencije za istraživanje raka (eng. International Agancy for Research on Cancer – IARC), u svetu je, od raka dojke, tokom 2022. godine registrovano više od 2.297.000 novoobolelih i skoro 667.000 umrlih žena svih uzrasta.
U Evropi je, u 2022. godini, registrovano više od pola miliona novoobolelih i oko 144.000 umrlih žena od raka dojke.
Rak dojke predstavlja vodeći maligni tumor u obolevanju dok je na drugom mestu, iza karcinoma bronha i traheje uzrok umiranja žena Srbije. Vodeći je uzrok prevremene smrti kod naših žena starosti od 45. do 64. godine. Meren godinama izgubljenog života, karcinom dojke je na trećem mestu kao uzrok smrti kod žena starosti od 45. do 64. godine, posle cerebrovaskularnih bolesti i ishemijske bolesti srca. U Srbiji je 2024. godine od malignih tumora dojke obolelo je 4544, a umrlo je 1700 žena. U Nišavskom okrugu, 2022. godine registrovano 226 novobolelih žena i 154 preminulih od raka dojke, dok je u Topličkom okrugu registrovano iste godine 48 novobolelih i 37 umrlih žena od ove maligne bolesti.
Stopa mortaliteta od karcinoma dojke u velikoj meri zavisi od uspešnosti sprovođenja preventivnih programa. Veći broj smrtnih slučajeva žena obolelih od raka dojke kod nas i u zemljama u razvoju, javlja se zbog dijagnostikovanja raka dojke u kasnoj fazi, uglavnom zbog nedostatka svesti o potrebi ranog otkrivanja, kao i zbog nedostatka resursa u zdravstvenom sistemu.
Rak dojke se kod znatnog broja žena u Srbiji otkriva kasno. Studije su pokazale da je u Srbiji kod manje od trećine žena (28,4%) dijagnostikovan maligni tumor koji je manji od 2 cm i lokalizovan je na tkivu dojke. Nažalost, studije su pokazale da je kod skoro 50% žena njegova veličina bila preko 2 cm, sa već postojećim bližim ili udaljenim metastazama, što može predstavljati jedan od razloga velike smrtnosti žena obolelih kod nas. Imajući ovo u vidu, kao jedina efikasna mera za smanjenje stope umiranja od ove bolesti je rano otkrivanje, odnosno sekundarna prevencija.
Skrining kao mera sekundarne prevencije, omogućava ne samo otkrivanje karcinoma dojke u ranoj fazi, već i otkrivanje prekanceroznih promena čijim se uklanjanjem sprečava nastanak malignih promena. U zemljama, uglavnom razvijenim, u kojima se skrining uspešno primenjuje već nekoliko decenija, zabeležen je drastičan pad smrtnosti od karcinoma dojke.
Po preporuci Svetske zdravstvene organizacieje u Republici Srbiji se od decembra 2012. godine sprovodi Program organizovanog skrininga raka dojke, koji ima za cilj smanjenje smrtnosti i unapređenje kvaliteta života obolelih žena.
Organizovani skrining raka dojke podrazumeva pozivanje i pregled mamografijom (radiografsko snimanje) žena ciljne populacije od 50 do 69 godina jednom na svake dve godine, jer od ukupnog broja novoobolelih žena u svetu oko 33% žena su starosti od 50 do 64 godine.
Kancelarija za skrining raka Instituta za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut“ zajedno sa mrežom instituta i zavoda za javno zdravlje na teritoriji Srbije, učestvuje u organizaciji, koordinaciji, evaluaciji i monitoringu sprovođenja organizovanog skrininga raka dojke u domovima zdravlja tako i i rad mobilnih mamografa na terenu.
Jedan od ciljeva sprovođenja organizovanog skrininga raka dojke je i unapređenje svesti žena o značaju ranog otkrivanja karcinoma dojke i redovnih skrining pregleda, kao i jačanje kapaciteta zdravstvenih ustanova za sprovođenje skrininga raka dojke.
Institut za javno zdravlje Niš, kao referentna ustanova vrši koordinaciju, moniotoring i evaluaciju sprovođenja Nacionalnog skrining programa za rano otkrivanje raka dojke na teritoriji Nišavskog i Topličkog okruga.
Nosioci sprovođenja skrininga su domovi zdravlja koji pozivaju žene ciljne populacije 50 do 69 godina na dve godine i upućuju na skrining mamografiju i u 2026. godini teži se pozivanju celokupne ciljne populacije žena i obuhvatu skrining mamografijom, skrining pregledimaod 70% ciljne populacije.
U domovima zdravlja Nišavskog i Topličkog okruga gde postoje stacionirani mamografi (DZ Niš, ZC Aleksinac, DZ Sokobanja, DZ Kuršumlija i ZC Prokuplje) vrši se skrining mamografija i prvo čitanje mamografskih nalaza.
Od januara 2025. godine u organizovani skrining raka dojke postepeno su se uključivali u skladu sa svojim mogućnostima u pogledu kadra i opreme i svi ostali domovi zdravlja sa teritorije Nišavskog i Topličkog okruga osim DZ Blace i DZ Žitorađa gde je u martu i maju 2025. godine, ženama bio dostupan mamografski pregled putem pokretnog mamografa UKC Niš.
Trenutno svih 8 domova zdravlja sa teritorije Nišavskog okruga (DZ Niš, DZ Aleksinac, DZ Doljevac, DZ Gadžin Han, DZ Svrljig, DZ Merošina, DZ Ražanj) i 2 doma zdravlja sa teritorije Topličkog okruga (DZ Prokuplje, DZ Kuršumlija), su uključeni u organizovani skrining raka dojke.
DZ Niš vrši prvo čitanje sredom i subotom za domove zdravlja Nišavskog okruga koji nemaju mamograf.
U Centru za radiologiju UKC Niš za domove zdravlja sa teritorije Nišavskog okruga i ZC Prokuplje za domove zdravlja sa teritorije Topličkog okruga uredbom je planirano takođe prvo čitanje za domove zdravlja koji nemaju mamograf, drugo čitanje svih mamografija, treće supervizijsko čitanje ukoliko je potrebno i dodatne dijagnostičke procedure (ciljane mamografije i ultrazvučne preglede) koje se sprovode po metodologiji organizovanog skrininga raka dojke. Kontrolu kvaliteta izavršnu procenusprovođenja programa skrininga sprovodi Ministarstvo zdravlja Republike Srbije.
U okviru Nacionalnog skrining programa za rano otkrivanje raka dojke, pregledane su mobilnim mamografom i žene iz 4 opština Topličkog okruga (Blace, Kuršumlija, Prokuplje, Žitorađa) i 3 opštine Nišavskog okruga (Ražanj, Svrljig, Gadžin Han).
U 2025. godini mobilni mamograf UKC Niš pregledao je žene Blaca, Prokuplja i Žitorađa na teritoriji Topličkog okruga i žene Doljevca na teritoriji Nišavskog okruga.
Pregledi mobilnim mamografom su besplatni (nije potreban uput, već samo zdravstvena knjižica) za žene starosti od 50 do 69 godina, bez simptoma malignih bolesti dojke.
U opštinama u Srbiji gde se program ne sprovodi u obliku organizovanog skrininga raka dojke, odnosno gde se žene ne pozivaju lično, postoje takođe mogućnosti obavljanja preventivnog pregleda dojki žena. Preventivni pregledi se u tom slučaju obavljaju kod ginekologa i lekara opšte medicine, kada lekar pregleda ženu i ako je životne dobi od 50 do 65 godina života uputi je na mamografiju, ali ako se radi o ženama koje su mlađe od 50 godina, lekar prilikom pregleda procenjuje da li će žena biti upućena na mamografiju ili na ultrazvučni pregled dojki, ili će obaviti samo palpatorni pregled dojki koji je u datom momentu dovoljan. Žene koje u svojoj porodičnoj anamnezi imaju bliske rođake sa operisanim rakom dojke (majka, sestra, baka) na ove preglede se javljaju bez ikakvih poziva, redovno i češće nego jednom u periodu od dve godine.
Kada se rak dojke otkrije u najranijoj fazi bolesti, šanse za izlečenje su velike. Preko 90% otkrivenih slučajeva slučajeva raka dojke u ranoj fazi uz adekvatnu dijagnostiku i lečenje, ima daleko veće šanse za izlečenje i produžetak života nego otkriveni slučajevi bolesti u kasnoj fazi. Najnovije američke studije su pokazale da kod ranootkrivenih karcinoma dojke postoji petogodišnje preživljavanje čak kod 99% slučajeva, uz primenu adekvatne pravovremene inovativne terapije.
Rak dojke je ozbiljna bolest i zato je od presudnog značaja da žene koje nemaju simptome, starosti 50 do 69 godina, rade skrining mamografiju na svake dve godine kako bi se male, početne promene na dojkama mogle otkriti rano kada je moguće njihovo uspešno izlečenje. Otkrivanje karcinoma dojke skrining pregledima u ranoj fazi pored visoke šanse za izlečenje, omogućava i primenu poštednih hiruških intervencija, brži oporavak, smanjene invalidnosti, bolji kvalitet života kao i smanjenje troškova lečenja i indirektnih troškova bolesti.
Takođe je važno da se obavezno jave lekaru na pregled i sve žene ako osećaju bol u predelu dojki koji ne prolazi, ako primete kvržicu u dojci, promene na koži i promene u obliku dojki, uvlačenje i sekret iz bradavica, jer pravovremenom primenom odgovarajuće savremene terapije i daljim kontinuiranim tretmanom, moguće je značajno unaprediti zdravstveno stanje i kvalitet života obolelih žena.
